İxtisas seçimi niyə strateji qərardır?

İxtisas seçimi insanın yalnız təhsil istiqamətini deyil, eyni zamanda onun gələcək əmək bazarındakı mövqeyini, gəlir imkanlarını və peşəkar inkişaf trayektoriyasını müəyyən edir. Beynəlxalq karyera araşdırmalarında qeyd olunur ki, düzgün olmayan ixtisas seçimi iş məmnuniyyətinin azalmasına və karyera dəyişikliklərinə səbəb ola bilir. Karyera inkişafı üzrə aparılan tədqiqatlarda vurğulanır ki, peşə seçimi yalnız fərdi maraqlarla deyil, sosial və iqtisadi faktorlarla birlikdə qiymətləndirilməlidir.

İxtisas seçiminə təsir edən əsas amillər

1. Ailə və sosial çevrə

Bir çox karyera araşdırmalarında göstərilir ki, gənclərin ixtisas seçiminə ən güclü təsir edən faktor ailədir. Valideynlərin təcrübəsi, gözləntiləri və tövsiyələri gənclərin peşə yönümünü formalaşdırır. Karyera davranışı üzrə aparılmış tədqiqatlarda qeyd olunur ki, ailə dəstəyi olan gənclər daha planlı karyera qərarları verir və seçdikləri sahədə qalma ehtimalı daha yüksək olur.

Sosial çevrə də eyni dərəcədə təsirlidir. Dostlar, müəllimlər və rol modellər peşə seçimində yönləndirici təsir yaradır. Karyera psixologiyası üzrə araşdırmalarda bu faktor “sosial təsir” kimi qiymətləndirilir və fərdin seçim motivasiyasının əsas mənbələrindən biri sayılır.

2. Maaş və iqtisadi gözləntilər

İxtisas seçimi çox zaman gəlir perspektivi ilə əlaqələndirilir. Əmək bazarı üzrə aparılan beynəlxalq tədqiqatlarda qeyd olunur ki, gənclər yüksək maaş və iş sabitliyi vəd edən sahələrə daha çox meyillənirlər. Karyera qərarları üzrə iqtisadi modellər göstərir ki, gəlir potensialı peşə seçiminin əsas determinantlarından biridir.

İqtisadi qeyri-sabitlik dövrlərində isə gənclər riskli və ya yaradıcı sahələrdən daha çox sabit və strukturlaşdırılmış peşələrə yönəlirlər. Bu, xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə daha aydın müşahidə olunur.

3. Ölkə və əmək bazarı

İxtisas seçimi ölkənin iqtisadi strukturu ilə birbaşa bağlıdır. Əmək bazarı statistikasına əsasən, hansı sahələrdə iş imkanları çoxdursa, həmin istiqamətlərə maraq da artır. Məşğulluq və kadr ehtiyacı ilə bağlı aparılan araşdırmalarda qeyd olunur ki, təhsil sistemi ilə əmək bazarı arasında uyğunluq olduqda gənclərin iş tapma ehtimalı daha yüksək olur.

Azərbaycan kontekstində də iqtisadiyyat, informasiya texnologiyaları, menecment və xidmət sektorunun inkişafı bu sahələrə yönəlməni artırır.

4. Biznes mühiti və sektor tendensiyaları

Startap mədəniyyəti, innovasiya və rəqəmsallaşma ixtisas seçimində yeni prioritetlər yaradır. Karyera planlaması üzrə beynəlxalq hesabatlarda vurğulanır ki, yeni texnologiyalar və rəqəmsal iqtisadiyyat əmək bazarında tamamilə yeni peşələrin yaranmasına səbəb olur.

Bu səbəbdən müasir gənclər yalnız klassik peşələrə deyil, data analitika, süni intellekt, HR texnologiyaları və rəqəmsal marketinq kimi sahələrə daha çox maraq göstərir.

5. Cins və yaş faktorları

Karyera davranışı üzrə aparılan tədqiqatlarda göstərilir ki, gender rolları bəzi sahələrə yönəlməni təsir edir. Məsələn, texniki sahələrdə kişi, sosial sahələrdə isə qadın iştirakının daha yüksək olduğu müşahidə edilir. Bu fərq sosial stereotiplərlə əlaqələndirilir.

Yaş artdıqca isə ixtisas seçimi daha praqmatik əsaslara dayanır. Gənclər erkən yaşda maraq və həvəsə görə seçim edərkən, daha yetkin yaşda olan şəxslər əmək bazarı tələblərini və gəlir faktorunu əsas götürür.

6. Region və sosial mühit

Regionlar üzrə iqtisadi imkanlar və təhsil resursları ixtisas seçimində mühüm rol oynayır. Əmək bazarı üzrə regional araşdırmalarda qeyd olunur ki, böyük şəhərlərdə xidmət, texnologiya və menecment sahələrinə maraq daha yüksək olur, çünki bu sahələr üçün iş imkanları və təhsil infrastrukturu daha genişdir.

Digər tərəfdən, regionlarda sənaye, aqrar və texniki sahələr daha aktual sayılır. Bunun əsas səbəbi yerli iqtisadiyyatın strukturudur. Regional inkişaf hesabatlarında vurğulanır ki, ixtisas seçimi çox vaxt yaşanılan mühitdə mövcud iş imkanlarına uyğun formalaşır.

7. Sosial media və dövr tendensiyaları

Sosial media müasir dövrdə karyera məlumatlarının əsas mənbələrindən birinə çevrilib. Karyera yönləndirilməsi üzrə aparılmış araşdırmalarda qeyd olunur ki, sosial media gənclərin yeni peşələr haqqında məlumatlanmasına və motivasiya qazanmasına səbəb olur.

Eyni zamanda, yanlış və qeyri-real təqdimatlar da ixtisas seçimində səhvlərə yol aça bilər. Bu səbəbdən peşə seçimi yalnız sosial media təsiri ilə deyil, real əmək bazarı məlumatları əsasında verilməlidir.

Azərbaycan və beynəlxalq nümunələr

Azərbaycan

Əmək bazarı məlumatlarına əsasən, son illərdə İT, biznes idarəetməsi və insan resursları sahələrinə maraq artmaqdadır. Bunun səbəbi bu sahələrdə kadr ehtiyacının artması və maaş səviyyəsinin yüksəlməsidir.

Beynəlxalq

ABŞ və Avropada karyera planlaması məktəb mərhələsindən başlayır və professional karyera məsləhətçiləri tərəfindən yönləndirilir. Asiya ölkələrində ailə təsiri daha güclü sayılır, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə isə maaş və iş sabitliyi əsas faktor kimi çıxış edir.

HR məsləhətxanası və karyera danışmanlığının rolu

HR məsləhətxanası ixtisas seçimi prosesində fərdi potensialı əmək bazarı tələbləri ilə uyğunlaşdıran peşəkar yanaşmadır. Karyera konsultasiyası zamanı şəxsin bacarıqları, maraqları və əmək bazarının real ehtiyacları birlikdə analiz edilir.

Karyera idarəetməsi üzrə beynəlxalq təcrübədə qeyd olunur ki, professional məsləhət alan şəxslərin karyera qərarları daha stabil və uzunmüddətli olur. HR danışmanlığı yanlış ixtisas seçiminin qarşısını almaq və fərdi inkişaf planı hazırlamaq baxımından effektiv alət sayılır.

Praktiki yanaşma: ixtisas seçimi necə aparılmalıdır?

1. Özünü tanıma
Fərdin maraqları, qabiliyyətləri və şəxsiyyət xüsusiyyətləri müəyyən edilir.

2. Əmək bazarı analizi
Tələb olunan peşələr, maaş səviyyəsi və sektor inkişafı araşdırılır.

3. HR konsultasiya və mentorluq
Peşəkar məsləhətçi ilə uyğunluq və karyera planı hazırlanır.

4. Praktik sınaq
Təcrübə, kurs və layihələr vasitəsilə sahə test edilir.

Nəticə

İxtisas seçimi çoxfaktorlu və strateji qərardır. Ailə, maaş, region, sosial mühit, ölkə iqtisadiyyatı və dövr tendensiyaları bu prosesə birbaşa təsir edir. Müasir dövrdə HR məsləhətxanası və karyera danışmanlığı bu qərarın daha rasional və əsaslandırılmış verilməsinə kömək edən əsas mexanizmlərdən biri hesab olunur.

HR Option, insan resursları inkişaf və təlim mərkəzi

Source: International Journal of Modern Education – Career Choice Study, Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi əmək bazarı məlumatları, PMC Career Decision Research, Pakistan Higher Education Career Study, Generation Z Career Choice Research, Education & Career Information Studies